Showing posts with label COMEDY. Show all posts
Showing posts with label COMEDY. Show all posts

Friday, September 11, 2009

SMILE PLEASE

એક દુકાનની બહાર લખ્યું હતું : ‘સોમવારે દુકાન બંધ રહેશે,

મંગળવારે દુકાન બંધ રહેશે……


એમ કરીને સાતેય વારનું લખ્યું હતું.ત્યાંથી રોજ પસાર થતા માણસને કૂતુહલ થયું. એણે એક દિવસ ઊભા રહીને દુકાનદારને પૂછ્યું :‘તમે આવા ખોટા બોર્ડ કેમ રાખો છો ? હું રોજ અહીંથી પસાર થઉં છું, તમારી દુકાન તો ક્યારેય બંધ હોતી નથી.’


દુકાનદારે કહ્યું : ‘ભલા માણસ ! મારો એ બોર્ડ વેચવાનો જ ધંધો છે !’


******
કનુ કડકો એના પિતાજીની શ્રાદ્ધ ક્રિયા કરાવવા બેઠો હતો.


બ્રાહ્મણે કહ્યું : ‘હવે નવ જાતનાં ધાન (અનાજ) મંગાવો…..


’કનુ કડકો કહે : ‘ઘરમાં એટલાં બધાં ધાન હોત તો બાપા જીવતા ના હોત ?’


*******
‘અરે ભાઈ ! આ તારી ચામાં માખી પડી છે….’


‘એમાં આટલા બરાડા શાના પાડો છો ?


આટલી નાની માખી તમારી કેટલી ચા પી જવાની હતી ?


’******
કંજૂસ શેઠ : ‘આ વર્ષે તેં મન દઈને કામ કર્યું છે એટલે તને પાંચ હજાર રૂપિયા બોનસનો ચેક આપું છું.’


નોકર : સાચ્ચે જ ?


કંજૂસ શેઠ : ‘આ રીતે જ કામ કરતો રહીશ તો આવતા વર્ષે આ ચેક પર સહી પણ કરી આપીશ.


’******
છગન : ‘શાંતિલાલ હવે બસ કરો. લગ્નમાં જમવાનું હોય પણ કેટલા કલાક ?’


શાંતિલાલ : ‘હું તો ખાઈને કંટાળી ગયો છું પણ કંકોતરીમાં લખ્યું છે કે ભોજનનો સમય રાતના 8 થી 11 સુધી.


’******
વાણિયો : ‘આ કેળા કેમ આપ્યાં ?’


દુકાનદાર : ‘એક રૂપિયાનાં.’


વાણિયો : ’60 પૈસામાં આપીશ ?’


દુકાનદાર : ’60 પૈસામાં ખાલી છાલ મળશે.’


વાણિયો : ‘આ લે 40 પૈસા. છાલ રાખી લે અને કેળાં આપી દે.’


******
સંતાસિંહ કેમ અરીસાની સામે બેસીને ભણે ?


એક તો એના કારણે રિવિઝન પણ થઈ જાય,


બીજું, એને એકલા વાંચવું ગમતું નથી.


ત્રીજું, પોતાના પર નજર રાખનાર કોઈ તો જોઈએ ને !


******
સંતાસિંહ 35 રને પહોંચ્યા અને હવામાં બેટ ઉછાળવા માંડ્યા.


સચીને એને કહ્યું : ‘યાર અભી 50 યા 100 નહીં હુઆ હૈ, ક્યું બેટ ઉછાલ રહે હો ?


’સંતા : ‘તૂં નહીં સમઝેગા. 35 કા મહત્વ તો કેવલ ગ્રેજ્યુએટ હી સમજ સકતા હૈ ! તું રહેને દે….


’******
બે માણસ અગાશી પરથી કૂદ્યા.


પહેલો : હું આ 50મી વાર કૂદી રહ્યો છું. I am a Record holder.


બીજો : હું તો આ પ્રથમ જ વાર કૂદ્યો છું. I am a Share holder.


*******
આજે મંદીનો માહોલ કેવો ભયાનક છે એનો એક ચિતાર….


છગન : ‘અલ્યા, તારાં ધંધાપાણી કેમ ચાલે છે ?’


મગન : ‘અરે તું વાત જ ના કર. એકદમ ભંગાર. અલ્યા, જે લોકો કોઈ દા’ડો નો’તા ચૂકવતા ઈ બધાએ પણ ખરીદવાનું બંધ કરી દીધું છે, બોલ !!


’*******
સંતા અને એની પત્ની વચ્ચે બરાબરની લડાઈ થઈ. એકબીજા સાથે ઝઘડ્યા પછી સંતા એની પત્નીનો ભીંત પર લટકતો ફોટો લઈને ભાગ્યો સીધો કબ્રસ્તાનમાં…


ત્યાં એક ઝાડ પર ફોટો લટકાવીને નીચે લખ્યું : ‘Coming Soon !!’


******
છગન : ‘કોલંબસ જો પરણેલો હોત તો એ માણસ કદી અમેરિકા ખંડને શોધી ના શક્યો હોત.’


મગન : ‘એવું કેમ ?’


છગન : ‘કારણ કે એની પર પ્રશ્નોનો મારો કરવામાં આવત : ક્યાં જાઓ છો ? કોની જોડે જાઓ છો ? શા માટે જાઓ છો ? ત્યાં શું કામ છે ? કેટલા દિવસ માટે જાઓ છો ? પાછા ક્યારે આવવાના ? કોઈ દહાડો કીધેલા ટાઈમે પાછા આવ્યા છો ?’


*******
છગનના મોબાઈલ પર મેસેજ આવ્યો :‘….આથી અમેરિકન એમ્બસી દ્વારા તમામ ગુજરાતીઓને ખાસ જણાવવાનું કે, કૃપયા H1N1 માટે એપ્લીકેશન ન મોકલશો. એ વિઝા નથી….’


******
સંતાસિંહ પોતાની લગ્નતિથિ પર પોતાની પત્ની માટે ગીફટમાં ગુલાબનું ફૂલ લઈને આવ્યો !


પત્ની ચીડાઈને બોલી, ‘કોઈ સોને કી ચીજ નહીં લા સકતે થે ?’


સંતાસિંહ પાછો ગયો અને બજારમાંથી એક ઓશીકું લઈ આવ્યો !


******
શિક્ષિકા : ‘મનિયા, તારા પિતાનું નામ વાપરીને અંગ્રેજી વાક્ય બનાવ.’


મનિયો : ‘માય ફાધર્સ નેમ ઈઝ બટર રેડ ગવર્મેન્ટ.


’શિક્ષિકા : ‘આ શું કહે છે ? તારા પિતાનું નામ બટર રેડ ગવર્મેન્ટ છે ?’


મનિયો : ‘તમે અંગ્રેજી કીધું ને એટલે એમનું નામ અંગ્રેજીમાં બોલ્યો. બાકી એમનું નામ ગુજરાતીમાં ‘નવનીતલાલ સરકાર’ છે.


******
મનિયો : ‘બાપા, હું શેરીમાં વરસાદમાં રમવા જાઉં ?’


બાપા : ‘મારી તો હા છે, પણ જરા તારી માની રજા લઈ લે. અને સાંભળ… એને કહેજે કે બાપાએ શેરીમાં જવાની ના પાડી છે….’


******
પોલીસ : ‘કેમ અલ્યા, તું જાણતો નથી કે ભીખ માગવી એ ગુનો છે ?’


ભિખારી : ‘પણ સાહેબ, મેં ભીખ માંગી જ નથી, મેં તો વરસાદ આવે છે કે નહિ તે જોવા માટે હાથ લાંબો કર્યો’તો. અને તેણે મારા હાથમાં રૂપિયો મૂકી દીધો !’


******
ગ્રાહક : ‘તમારી બ્રેડ ખૂબ ખરાબ હોય છે.’


દુકાનદાર : ‘અરે જનાબ, હું તે સમયથી બ્રેડ વેચું છું જ્યારે તમારો જન્મ પણ નહીં થયો હોય.’


ગ્રાહક : ‘તે સમયની બ્રેડ અત્યારે શું કામ વેચો છો ?’


******
એક બહેન (દુકાનદાર ને) : “તમારે ત્યાં સાબુ હશે ?”


દુકાનદાર : “છે ને બહેન, કયો આપું ?”


બહેન : “ના જોઈતો નથી. સાબુ હોય તો તમે હાથ ધોઈને એક કીલો ચોખા આપો ને !”


******
શેરીમાં નવા રહેવા આવેલા ભાડૂઆત તેના પડોશીને પૂછે છે.


ભાડૂઆત : શું તમારો દીકરો છે ?


પાડોશી : હા, એક દિકરો છે.


ભાડૂઆત : શું તે સિગરેટ પીએ છે ?


પાડોશી : ના.


ભાડૂઆત : વાહ ! તમારો દીકરો કેટલો સારો છે ! અત્યારે આવા સંસ્કારી છોકરાં મળવા મુશ્કેલ છે. તેની ઉંમર કેટલી ?


પાડોશી : ત્રણ મહિના.


******
બે મુરખાઓએ દૂકાન ચાલુ કરી, પણ અઠવાડિયું થયું, તેમને ત્યાં કોઈ ઘરાક આવ્યું નહીં. એટલે આ બંને જણે દુકાનનું માર્કેટિંગ કરવા માટે વારાફરતી બજારમાંથી ચાલતા-ચાલતાં દુકાન તરફ આવવું અને કોઈક વસ્તુ ખરીદવાનું નાટક કરવું, જેથી લોકોને એમ લાગે કે આ દુકાને ઘરાક આવે છે – એવો પ્લાન બનાવ્યો.


સૌપ્રથમ પહેલો મુરખો હતો તે દુકાને કાઉન્ટર પર બેઠો અને બીજાને સામેથી ચાલતાં-ચાલતાં આવવાનું કહ્યું.


બીજો ચાલતો-ચાલતો આવ્યો અને દુકાને આવી તેણે કાઉન્ટર પર એક બોટલ મૂકીને કહ્યું : ‘એક કીલો ગોળ આપો ને !’


પહેલો મુરખો તેની સાથે ઝઘડયો. “આમાં એક કીલો ગોળ આવતો હશે ? તું તો સાવ મુરખો છે. જા ફરી થી નાટક કર. અને સાંભળ, આ વખતે બરાબર કરજે”


પેલો ફરીથી બજાર તરફ ગયો અને દૂકાન બાજુ ચાલતો ચાલતો આવ્યો. આવીને તેણે ફરીથી કાઉન્ટર પર બોટલ મૂકી.“500 ગ્રામ ગોળ આપોને.”


હવે પહેલો મુરખો બરાબર અકળાયો. તેણે તેને કીધું, “હવે તું કાઉન્ટર સંભાળ. તને કાંઈ આવડતું નથી. હું બજારમાંથી ચાલતો ચાલતો આવું છું.”



હવે પહેલો મુરખો બજારમાંથી ચાલતો ચાલતો આવ્યો. કાઉન્ટર પાસે આવીને 50 રૂપિયાની નોટ મૂકીને બીજા મુરખાને કહ્યું : “ એક કીલો ગોળ આપો ને.”


બીજો મુરખાએ પૂછયું : “બોટલ લાવ્યા છો ?”


******
એકવાર એક સ્કુલમાં ઈતિહાસના શિક્ષક રજા પર હતાં એટલે ઈતિહાસનો પીરીયડ વિજ્ઞાનના શિક્ષકને લેવો પડયો.


શિક્ષક કલાસમાં પ્રવેશ્યાં.


શિક્ષક (નટુને) : જા તો નટુ, એક ગ્લાસ પાણી લઈ આવ તો.


નટુ પાણી લઈ આવે છે.


શિક્ષક (કલાસના બાળકોને સંબોધી) : બાળકો, આ શું છે ?


બાળકો : ગ્લાસ છે, સાહેબ.


શિક્ષક : ગ્લાસમાં શું છે ?


બાળકો : પાણી છે, સાહેબ.(શિક્ષક ગ્લાસમાંથી થોડું પાણી પોતાની આંગળી પર રેડે છે.)


શિક્ષક : બાળકો, મારી આંગળી પર શું છે ?


બાળકો : ટીપું છે સાહેબ.


શિક્ષક : બસ તો, આજે આપણે ટીપુ સુલતાન વિશે ભણીશું.

Tuesday, August 11, 2009

જો જો હસતાં નહીં

છગન : ‘એના એકાએક મૃત્યુનું કાંઈ કારણ ?’
મગન : ‘હા, એ ભૂલકણો હતો. સંભવ છે કે શ્વાસ લેવાનું ભૂલી ગયો હોય…’
***********
પતિ : ‘તું રોટલી તો સારી બનાવે છે પણ મારી મમ્મી જેવી નથી બનતી. મમ્મી જેવી રોટલી બનાવ ને !’
પત્ની : ‘હા ચોક્કસ. મમ્મી જેવી રોટલી તો હું બનાવું પણ પહેલાં તમે તમારા પપ્પા જેવો લોટ બાંધતા તો શીખી જાઓ !’
***********
બે ચોર રેડીમેડ સ્ટોરમાં ચોરી કરવા ઘૂસ્યા.ખમીસ પરના ભાવની કાપલી જોઈ એક ચોરે બીજાને કહ્યું : ‘જો તો ખરો ! માળા લૂંટવા જ બેઠા છે !’
***********
એક યાત્રી : ‘ગાડીઓ આટલી મોડી દોડતી હોય તો આ ટાઈમટેબલ શા કામના ?’
ટિકીટચેકર : ‘તમે તો ગાડીઓ સમયસર આવશે તો એમ કહેશો કે આ વેઈટિંગરૂમ શા કામના ?
’***********
એક શેઠનો છોકરો ઘણાં વર્ષોથી એમ.એ.માં નાપાસ થયા કરતો હતો.
શેઠનો મિત્ર : ‘એમ.એ પાસ કરીને તમારો પુત્ર શું બનશે ?’
શેઠ : ‘દાદા’
મિત્ર : ‘એટલે ?’
શેઠ : ‘જ્યારે તે એમ.એ પાસ કરશે ત્યાં સુધીમાં તેના છોકરાનાંય છોકરાં થઈ જશે !’
***********
પુત્રી : ‘મા, હું નિલેશ સાથે કદી લગ્ન નહીં કરું. એ તદ્દન નાસ્તિક છે. નર્કમાં માનતો જ નથી.’
મા : ‘તું ફિકર ન કર દીકરી. લગ્ન થઈ જવા દે, પછી એ આપોઆપ માનતો થઈ જશે.’
***********
એક કેદી બીજાને :‘તને કેટલા વર્ષની સજા થઈ છે ?’‘અઢાર વર્ષની…. અને તને ?’‘
મને પંદર વર્ષની….’‘
તો પછી તું તારો ખાટલો બારણા પાસે રાખ, તારે વહેલા જવાનું છે.’
***********
એક ઘર પાસે ભિખારીએ ખાવાનું માગ્યું.અંદરથી બહેને ટિફિન ભરીને બહાર આવ્યા અને ખાવાનું બધું આપી દીધું.
પતિનું મગજ ફાટ્યું.‘આ શું ? બધું ખાવાનું ભિખારીને આપી દીધું ? હવે એ રોજ આવતો થઈ જશે તો ?’
બીજા દિવસે ભિખારી એ સમયે આવીને ઊભો રહ્યો.
પતિ કહે : ‘જો મેં કહ્યું હતું ને કે આને ટેવ પડી જશે ?’
ભિખારી વચ્ચે બોલ્યો : ‘તમે લોકો લઢો નહીં. હું તો રસોઈ બનાવવાનું એક પુસ્તક બહેનને ભેટ આપવા આવ્યો છું ! કેવી ભયંકર રસોઈ બનાવે છે !’
***********
છગન : ‘એવી કઈ જગ્યા છે જ્યાં પૈસાદાર માણસ પણ હાથમાં વાસણ લઈને ઊભો રહે છે ?’
મગન : ‘એવી તે કઈ જગ્યા ? યાદ નથી આવતું.’છગન : ‘સિમ્પલ ! પાણીપૂરીની લારીએ…!!’
***********
સંસ્કૃતના ટીચરે પૂછ્યું :‘તમસો મા જ્યોર્તિગમય…. આનો અર્થ શું થાય ?’
સ્ટુડન્ટે ફટ દઈને કીધું : ‘તમે સુવો, મા ! હું જ્યોતિના ઘરે જઈને આયો !’
***********
પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર (હવાલદારને) : ‘ડફોળ, તને ખબર હતી કે ચોર રાતના સમયે મીનીસ્ટર સાહેબની કેબિનમાં જઈને સંતાઈ ગયો હતો. તો તેં એની ધરપકડ કેમ ના કરી ?’
હવાલદાર : ‘કારણ કે બહાર બોર્ડ મારેલું હતું – પરવાનગી વિના અંદર આવવું નહિ.
’***********
પતિ : ‘હું મરી જઈશ ત્યારે તને મારા જેવો બીજો માણસ નહીં મળે.’
પત્ની : ‘તમારા જેવો બીજો માણસ મને જોઈએ છે એવું તમને કેમ લાગ્યું ?’
***********
પ્રથમ સૈનિક : ‘તું કેમ આર્મીમાં જોડાયો ?’
બીજો સૈનિક : ‘મારી પત્ની નથી અને મને યુદ્ધ ગમે છે. પણ તારું શું ?’
પ્રથમ સૈનિક : ‘મારે પત્ની છે પણ મને શાંતિ ગમે છે.’
***********
કંજૂસ 14મે માળેથી નીચે પડ્યો.નીચે પડતાં પડતાં પોતાના ઘરની બારીમાંથી પત્નીને રોટલી બનાવતાં જોઈ બરાડ્યો : ‘મારી રોટલી નહીં બનાવતી.’
***********
યમરાજ ધરતી પર આવીને બાર બાટલી પી ગયા. આશ્ચર્યથી વેઈટરે એમને પૂછ્યું :‘તમને નશો ચઢ્યો નહિ ?’
યમરાજ : ‘ના. કારણ કે હું ભગવાન છું.’
વેઈટર મનોમન બબડ્યો : ‘હવે એને ચઢી ગઈ લાગે છે !’
***********
છગને એક સામાયિકમાં જાહેરાત આપી : ‘પ્રિય વાચકો, હું ગાંધીજીના ફોટા ભેગા કરું છું. તમે મદદ કરી શકો છો. તમારા ઘરમાં જેટલી પણ 500/1000 રૂપિયાની નોટ હોય એ મને મોકલી દેવા વિનંતી.’
***********
સંતાસિંહ જંગલમાંથી પસાર થતો હતો. એક ઝાડ પરથી મોટો અજગર લટકતો જોઈને સંતાસિંહ બોલ્યો : ‘સિર્ફ લટકને સે હાઈટ નહીં બઢેગી, મમ્મી કો બોલો કે કોમ્પ્લાન પિલાયે !!’
***********
એક દિવસ એક નાનકડો ઉંદર હાથી પાસે આવીને કહેવા લાગ્યો :‘હાથીભાઈ હાથીભાઈ, મને તમારો શર્ટ આપો ને !’
હાથી હસવા લાગ્યો : ‘કેમ ? તારે પહેરવો છે ?’
ઉંદર કહે : ‘ના, ના. આ તો મારી દીકરીના લગ્ન છે એટલે મંડપ લગાવવો છે !’
***********
એક કંજૂસ મરણપથારીએ બૂમો પાડવા લાગ્યો :‘મારો પુત્ર, પુત્રી ક્યાં છે ?’
દીકરો અને દીકરી બોલ્યાં : ‘અમે અહીંયા જ છીએ, પપ્પા !’‘
તમારી મમ્મી ક્યાં છે ?’
એની પત્ની બોલી : ‘હું પણ અહીં તમારી પાસે જ છું.’
‘નાનોભાઈ અને ભાભી ક્યાં છે ?’
તેઓ બોલ્યા : ‘અમે અહીં તમારી બાજુમાં જ બેઠા છે.’
કંજૂસ બોલ્યો : ‘ડફોળો ! તમે બધા અહીં બેઠા છો તો અંદરના રૂમમાં પંખો કેમ ચાલુ છે ?’
***********
પ્રકાશક : તમારા માટે એક સારા સમાચાર છે અને બીજા માઠા સમાચાર છે.
લેખક : સારા સમાચાર પહેલા આપો.
પ્રકાશક : ગૌરીને તમારી નવલકથા ખૂબ ગમી છે અને એ આખી રીતસર એને પચાવી ગઈ છે !
લેખક : અને માઠા સમાચાર શું છે ?
પ્રકાશક : ગૌરી મારી ગાયનું નામ છે.
***********
રોહિત : ‘તું એ કેવી રીતે કહી શકે છે કે માણસ કરતા ઘોડા વધારે સમજદાર હોય છે ?’
અમિત : ‘સાવ સીધી વાત છે. જ્યારે મેદાનમાં દસ ઘોડા દોડે છે ત્યારે તેને જોવા માટે હજારો માણસો ભેગા થાય છે પણ જો ક્યાંક મેદાનમાં દસ માણસો દોડશે તો એક પણ ઘોડો તે જોવા નહિ આવે.’
***********
એક નેતાજી પોતાના ભાષણમાં પ્રજાને સંબોધન કરી રહ્યા હતા. ‘જાગો અને તમારા પગ પર ઉભા રહેવાની કોશિશ કરો.
‘હું તો ક્યારનોય કોશિશ કરું છું, પણ આ પોલીસવાળો વારેઘડી મને બેસાડી દે છે.’ પાછળથી અવાજ આવ્યો.
***********
ટ્રક અકસ્માતમાંથી સંપૂર્ણ સાજા થઈ ગયા હોવા છતાં ગભરાઈ રહેલા દર્દીને જોઈને ડૉકટરે પ્રશ્ન કર્યો.‘કેમ ભાઈ ? હવે તો તમે સંપૂર્ણ સાજા છો તો ગભરાયેલા કેમ દેખાવો છો ?’
દર્દી બોલ્યો : ‘સાહેબ વાત એમ છે કે, જે ટ્રક સાથે મારો અકસ્માત થયો હતો તેની પાછળ લખ્યું હતું ‘ફિર મિલેંગે.’
’***********
દાંતનો ડૉકટર : ‘આ હાથ નચાવવા અને મોં મચકોડવાનું બંધ કરો. હજુ તો હું તમારા દાંતને અડ્યો પણ નથી.
દર્દી : ‘અડ્યા તો નથી પણ તમે મારા પગની આંગળીઓ પર ઊભા છો.’

Monday, April 6, 2009

થોડું હસી લો….!

[1] મુંબઈની લોકલ ટ્રેનનો એક અનુભવ
મુંબઈના આ માનવ-મહેરામણમાં જો ગામડાની કોઈ અહીંના ધમાલિયા જીવનથી તદ્દન અજાણ અને બિનઅનુભવી વ્યક્તિ આવી ચડે તો તેણે અનેક હાડમારીઓ અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. આવા જ એક તાજા અનુભવમાં બિચારા એક યુવાનને લોકલ રેલગાડીમાં મુસાફરી કરતા મુંબઈગરાઓના વધુ પડતા ઉત્સાહી અને મદદરૂપ થવાના સ્વભાવનો ભોગ બનવું પડ્યું. આપણો આ હીરો, પુણેનો એક યુવાન, માટુંગા જવા માટે મુંબઈ લોકલ પકડે તો છે, પણ જેમ ટ્રેન અને નસીબનું હંમેશા બનતું હોય છે તેમ જ ભૂલથી એ ટ્રેન ફાસ્ટ નીકળે છે અને તે માટુંગા સ્ટેશને ઊભી રહેતી નથી. આપણો હીરો તેને પોતાની ભૂલ સમજાતાં બેબાકળો બની જાય છે. પણ ટ્રેન તો ચાલુ થઈ ગઈ હોય છે એટલે તે મૂંઝાઈ જાય છે.
તેની દશા જોઈને એક દયાળુ સહમુસાફરે તેને મદદ કરવાનું નક્કી કર્યું. તે મુસાફર છેલ્લાં છ વર્ષથી આ જ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતો હતો તેથી તેને જાણ હતી કે રોજ એ ટ્રેનની ગતિ માટુંગા સ્ટેશન આવતાં અતિશય ધીમી પડી જતી. આથી પોતાના એ સ્વાનુભવ અને નિરીક્ષણ મુજબ તેણે આપણા હીરોને ગાડી માટુંગા પાસે આવે કે તરત ચાલુ ટ્રેને ઊતરી જવા કહ્યું. તેણે પાછી એમ પણ સલાહ આપી કે ચાલુ ટ્રેનમાંથી ભુસ્કો માર્યા બાદ તેણે એકદમ ઊભા ન રહી જવું અને ટ્રેન સાથે જ તેની ગતિની દિશામાં જ થોડું દોડ્યા પછી અટકવું.
જેવું માટુંગા સ્ટેશન આવ્યું કે ખરેખર ટ્રેનની ગતિ ધીમી પડી અને આપણા હીરોએ પેલા મદદગાર મુસાફરની સલાહ મુજબ ચાલુ ગાડીમાંથી ભુસ્કો માર્યો પણ ખરો, ફક્ત ભૂલ એણે એટલી કરી કે ટ્રેનથી થોડે અળગા થઈ દોડવાની જગ્યાએ એણે ટ્રેનની લગોલગ જ દોડ્યા કર્યું. હવે બન્યું એમ કે આપણો હીરો દોડતાં દોડતાં આગળના ડબ્બા સુધી પહોંચી ગયો અને એ ડબ્બાનાં મુસાફરોએ તેને આટલી બધી મહેનત કરતો જોઈ ધારી લીધું કે તેને ટ્રેન પકડવી છે ! આથી એમણે તેને બાવડું ઝાલી ડબ્બામાં અંદર ખેંચી લીધો. તેના બદનસીબે તરત ગાડીએ ઝડપ પકડી લીધી અને માટુંગા પસાર થઈ ગયું. એ નવા ડબ્બાના મુસાફરોએ તો તેને ગાડીમાં સફળતાપૂર્વક ચડી જવા બદલ અભિનંદન પાઠવ્યા. ત્યારે તેણે એ બધાને જણાવ્યું કે કઈ રીતે એ બધાએ તો ઊલટું તેની બધી મહેનત પર પાણી ફેરવી નાખ્યું હતું !
તેના પાછળ ડબ્બાવાળા મુસાફરો, જેમણે આ બધો ‘ડ્રામા’ જોયો તેઓ હસી હસીને બેવડ વળી ગયા જ્યારે આપણો હીરો દાંત કચકચાવતો રહી ગયો !!!.


[2] ચતુરાઈભર્યો જવાબ
એક વાર એક મિકેનિકે તેની ગાડી રિપેર કરવાની દુકાનમાં એક બગડેલી ગાડીમાંથી તેના એન્જિનનું સિલિન્ડર બહાર કાઢી રહ્યો હતો. ત્યાં તેની નજર તેના શહેરના ખ્યાતનામ હૃદયના ડૉક્ટર પર પડી જે તેની દુકાનમાં પોતાની ગાડી સમી કરાવવા આવ્યા હતા. તેઓ સર્વિસ મેનેજરની રાહ જોઈ રહ્યા હતા જે તેમની ગાડીમાં શું ખરાબી છે તે ચકાસવાનો હતો.
મિકેનિકે મોટેથી બૂમ પાડી કહ્યું : ‘અરે, ડૉક્ટર સાહેબ, જરા અહીં આવશો ?’ પ્રખ્યાત ડૉક્ટર, આશ્ચર્ય સાથે, મિકેનિક પાસે ગયા. મિકેનિક સમી કરી રહેલ ગાડીથી અળગો થઈ એક કપડાના ગાભાથી હાથ લૂછતાં લૂછતાં બોલ્યો :‘જુઓ, ડૉક્ટર સાહેબ, હું પણ (બગડેલી ગાડીઓનાં) હૃદય ખોલું છું, વાલ્વ કાઢી નાખું છું, તેમની મરમ્મત કરું છું. નવા ભાગ ફરી પાછા બેસાડું છું અને મારું કામ પત્યા પછી (ગાડીને) નવું સ્વરૂપ, નવું જીવન મળે છે. તો પછી આપણા કામ વચ્ચે આટલી બધી સમાનતા હોવા છતાં તમને આટલા બધા રૂપિયા શી રીતે મળે છે ?!’
ડૉક્ટર ફક્ત થોડું ઝૂક્યા અને બોલ્યા : ‘આ બધું તું (ગાડીના) ચાલુ એન્જિને કરવાનો પ્રયત્ન કરી જોજે ક્યારેક !’.


[3] થોડું હસી લો….! (કાલ્પનિક પ્રસંગ)
માઈક્રોસોફટ યુરોપ માટે નવા વડાની નિમણૂક કરવા માટે બિલ ગેટ્સે એક મોટા પસંદગી-કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું. 5000 ઉમેદવારો એક મોટા ખંડમાં ભેગા થયા. તેમાંના એક હતા આપણા કાંતિભાઈ શાહ.
બિલગેટ્સ : ‘તમારા સૌનો આવવા બદલ ખૂબ ખૂબ આભાર. હવે અહીં ફક્ત જેને જાવા પ્રોગ્રામિંગનું જ્ઞાન હોય તે જ લોકો બેસે. બાકીના જઈ શકે છે.’ 2000 લોકો ચાલ્યા જાય છે. કાંતિભાઈ વિચારે છે મને જાવા નથી આવડતું પણ જો હું અહીં બેસી રહું તો મને કંઈ નુકશાન થશે નહિ. જોઈએ તો ખરા શું થાય છે ?
બિલગેટ્સ : ‘હવે એવા લોકો જેમને ક્યારેય 100થી વધુ લોકોને સંભાળવાનો અનુભવ નથી તે આ ખંડ છોડી શકે છે.’ બીજા 2000 લોકો ચાલ્યા જાય છે. કાંતિભાઈ વિચારે છે મને કોઈ માણસ સંભાળવાનો બિલકુલ અનુભવ નથી પણ જો હું અહીં બેસી રહું તો મને કંઈ નુકશાન થશે નહિ. જોઈએ તો ખરા શું થાય છે ?
બિલગેટ્સ ; હવે એવા લોકો જેમની પાસે મેનેજમેન્ટની પદવી નથી તે આ ખંડ છોડી શકે છે. 500 જણ ખંડ છોડી ચાલ્યા જાય છે. કાંતિભાઈ વિચારે છે મારી પાસે સ્નાતક સુધીની જ પદવી છે પણ જો હું અહીં બેસી રહું તો મને કંઈ નુકશાન થશે નહિ. જોઈએ તો ખરા શું થાય છે ?
છેવટે બિલગેટ્સ કહે છે : હવે જે લોકો સેર્બો-ક્રેટ ભાષા ન જાણતા હોય તે આ ખંડ છોડી જઈ શકે છે. 498 લોકો ખંડ છોડી ચાલ્યા જાય છે. કાંતિભાઈ વિચારે છે મને સેર્બો-ક્રેટ ભાષાનો એક પણ શબ્દ આવડતો નથી છતાં આટલું બેઠો છું તો હવે અહીં જ બેસી રહેવા દે. જે થાય તે જોઈ લેવાશે. હવે ખંડમાં ફક્ત બિલગેટ્સ અને બીજા બે જણ બાકી રહે છે જેમાંના એક છે આપણા કાંતિભાઈ.બિલગેટ્સ કહે છે ; ‘તો ફક્ત તમે બે જણ છો જે સેર્બો-ક્રેટ ભાષા જાણો છો. તો હવે તમે મને એ ભાષામાં વાતચીત કરી સંભળાવશો ?’શાંતિથી કાંતિભાઈ બીજા ઉમેદવાર તરફ ફરીને બોલે છે : ‘કેમ છો ?’ (!!!)તરત બીજો ઉમેદવાર જવાબ આપે છે : ‘મજામાં….’ (!!!).


[4] એક સંવાદ…
પત્ની : ‘હું મરી જાઉં ત્યાર બાદ તમે શું કરશો ? શું તમે બીજું લગ્ન કરશો ?’પતિ : ‘ના રે ના…’પત્ની : ‘શા માટે નહિ ? શું તમને પરણવું નથી ગમતું ?’પતિ : ‘એવું નથી, લગ્ન તો મને ગમે છે.’પત્ની : ‘તો પછી તમે શા માટે બીજું લગ્ન કરવા નથી ઈચ્છતા ?’પતિ : ‘એમ ? તો હું બીજું લગ્ન કરી લઈશ’ (!!)પત્ની : (દુ:ખના હાવભાવ સાથે) ‘શું ?’પતિ : (સંભળાય તે રીતે કંટાળાભર્યો ખોંખારો ખાય છે.)પત્ની : ‘શું તમે ‘પેલી’ સાથે આ જ ઘરમાં રહેશો ?’પતિ : ‘ચોક્કસ ! આ ઘર કેટલું બધું સુંદર છે !’પત્ની : ‘શું તમે એને ફરવા પણ લઈ જશો ?’પતિ : ‘હા !’પત્ની : ‘આપણી નવી ગાડીમાં ?’પતિ : ‘બેશક એમાં જ લઈ જઈશ.’પત્ની : ‘શું તમે મારી બધી જ તસ્વીરો પણ તમારી એ ‘સગલી’ની તસ્વીરો સાથે બદલી નાંખશો ?’પતિ : ‘એમ કરવું જ યોગ્ય રહેશે !’પત્ની : ‘શું તમે તેને મારા ગોલ્ફ રમવાની પ્રિય લાકડીને પણ અડવા દેશો ?’પતિ : ‘ના…. તેને ગોલ્ફ રમવું જરાય નથી ગમતું…’પત્ની : …..(લાંબી ચુપકીદી)….પતિ : ‘હે ભગવાન !’ (આ મારાથી શું બફાઈ ગયું !)
સાર : પત્નીની ગોળ ગોળ વાતોમાં ના આવશો ! નહિતર ફસાઈ જશો !!.


[5] પૈસા…. પૈસા….. પૈસા…..
પૈસા મકાન ખરીદી શકે છે, ઘર નહિ….પૈસા ખાટલો ખરીદી શકે છે, ઊંઘ નહિ…પૈસા ઘડિયાળ ખરીદી શકે છે, સમય નહિ…પૈસા પુસ્તક ખરીદી શકે છે, જ્ઞાન નહિ…પૈસા હોદ્દો ખરીદી શકે છે, સમ્માન નહિ…પૈસા દવા ખરીદી શકે છે, આરોગ્ય નહિ….પૈસા લોહી ખરીદી શકે છે, જીવન નહિ….
પૈસો સર્વસ્વ નથી. ઊલટું એ ક્યારેક પીડા અને દુ:ખનું કારણ બની રહે છે. હું તમને આ જણાવી રહ્યો છું, કારણ કે હું તમારો મિત્ર છું, શુભચિંતક છું અને મારે તમારાં દુ:ખ અને પીડા હરી લેવાં છે. તો હવે તમારા બધા પૈસા મને મોકલી આપો જોઈએ. હું તમારાં દુ:ખ અને પીડા ભોગવી લઈશ (!) રોકડમાં મોકલાવજો… ઓકે ?.

Friday, March 20, 2009

ભદ્રંભદ્ર : નાતનો જમણવાર

[‘ભદ્રંભદ્ર’ એ ગુજરાતી સાહિત્યનું અમરપાત્ર છે તેથી તેના વિશેષ કોઈ પરિચયની આપણને જરૂર નથી. સમાજમાં રહેલ અસ્પૃશ્યતા, ધર્માંધતા, બિનજરૂરી કર્મકાંડ અને જ્ઞાતિવાદ-જાતિવાદને ડામવા લેખકે રમૂજી પ્રસંગો દ્વારા કુરિવાજો પર આકારા પ્રહારો કર્યા છે. પ્રસ્તુત પ્રસંગમાં ભદ્રંભદ્ર નાતના જમણવારમાં જાય છે, ત્યાં કેવી ગંદકી ફેલાયેલી છે, સજ્જન ગણાતા બ્રાહ્મણો કેવી હો-હા કરે છે અને પછી તેવામાં વળી ગાય ઘૂસીને કેવી ધમાલ મચાવે છે તેના હાસ્ય-પ્રસંગોનું સર્જકે અદ્દભુત નિરુપણ કર્યું છે. છેવટે ભદ્રંભદ્રનો દિવ્ય (!) ઉપદેશ આપીને કટાક્ષ સ્વરૂપે ઘણી સામાજિક વિષમતાઓનું આલેખન કરવામાં આવ્યું છે. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગતો લેખના અંતે આપવામાં આવી છે. ]
ભોજનનું સ્થળ શેરીમાં ખુદ ધરતીમાતા ઉપર હતું. માણસે બાંધેલાં મકાન પૃથ્વી જેટલાં પવિત્ર હોતાં નથી તે માટે રસ્તામાં જમવા બેસવાનું આર્યધર્મના શાસ્ત્રમાં લખેલું છે એમ ભદ્રંભદ્રે ઘણી સભાઓમાં સાબિત કર્યું હતું અને જડવાદી સુધારાવાળાની શંકાના ઉત્તરમાં તે એ પ્રમાણ આપતા હતા કે પૃથ્વી પર ગંગાદિ નદીઓ વહે છે અને ઘરમાં તેવી નદીઓ વહેતી નથી માટે પૃથ્વી વધારે પવિત્ર છે. આ આર્ય સિદ્ધાંતનો સાક્ષાત્કાર આ પ્રસંગે થઈ રહ્યો હતો. સામસામાં ઘરના ખાળકૂવામાંથી વહેતી અનેક ગંગાઓ ભોજનસ્થળને પવિત્ર કરી રહી હતી. ભૂદેવોની સગવડ ખાતર કેટલાક પ્રવાહ આડા લઈ જવામાં આવ્યા પણ તેથી તે સ્થળે વ્યાપી રહેલી પવિત્રતા જતી રહી નહિ. એ જલપ્રવાહમાં કેટલોક મેલ હતો ખરો, પણ સનાતન આર્યધર્મના સિદ્ધાંત પ્રમાણે જલ સર્વને પવિત્ર કરે છે તેથી ભોજનસ્થળની શુદ્ધતા અકલંકિત હતી. સ્થળની રમણીયતામાં જે કંઈ ન્યૂનતા હતી તે પૂરી કરવા ભૂદેવોએ ત્યાં સ્નાનવિધિનો આરંભ કર્યો. આ સ્નાનાવિધિ એક સ્થળે બેસીને કે ઊભા રહીને નહિ પણ ફરતાં-ફરતાં કરવામાં આવતો હતો.
ગ્રીસનો પ્રખ્યાત ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલ શિષ્યોને ઉપદેશ કરતી વેળા આમતેમ પરિક્રમણ કરતો હતો અને તેથી તેની શાખાનું ઉપનામ ‘પેરિપેટેટિક’ પડ્યું, તે સર્વ હિંદુસ્તાનની પુરાતન પદ્ધતિઓનું અનુકરણ છે એમ અમેરિકાના થિયોસોફિસ્ટોએ પોતે શોધી કહાડ્યું છે અને જાતની ખાતરીથી એ વાત તેઓ પ્રસિદ્ધ કરે છે માટે તે સત્ય છે એમ વલ્લભરામના ગ્રંથોમાં વાંચેલું અને તેને આધારે ભદ્રંભદ્રે અનેક ભાષણોમાં પ્રતિપાદન કરેલું, તેનું પ્રમાણ આ સ્થાનવિધિમાં પ્રત્યક્ષ જોવામાં આવ્યું. ભૂદેવોની પવિત્રતા જન્મથી અને જાતિથી સ્વત:સિદ્ધ છે, જલ તેમને વધારે પવિત્ર કરી શકતું નથી. માત્ર શાસ્ત્રવિધિનું અનુસરણ કરવા સારુ જલનો ત્વચા ઉપર સ્પર્શ થવો જોઈએ. આપોશન જેમ દેવોની આહારશક્તિના પ્રમાણમાં બહુ થોડું છતાં તેમના ઉદરનું પૂરણ કરે છે તેમ દૂંદાદિને લીધે બ્રાહ્મણોના શરીરનો વિસ્તાર ઘણો છતાં તથા તે ઉપર મેલ એકઠો થવાનાં કારણો છતાં ખોબાપૂર પાણીથી તેમની સ્નાનક્રિયા પૂરી થાય છે : એ સિદ્ધાંતને અનુસરી ભદ્રંભદ્ર અને ઘણા ભૂદેવોએ એકેક લોટી ભરીને પાણી લઈ પોતાના આખા શરીરને પાણી ઘસી ઘસીને ભીનું કર્યું. તથા સૂર્ય જેવું ઊજળું, ને ચળકતું કર્યું. જે અદ્દભુત કસર આર્યધર્મના અનુયાયીઓને જ આવડી શકે છે તેને બળે એક હાથ પનાનાં પંચિયાં પણ તેમણે આટલા પાણીમાં ભીનાં દેખાતાં કર્યાં. પરંતુ કેટલાક જુવાનો પાણીના વધારે શોખીન હતા અને તેમણે ફરતાં ફરતાં ઘડા પોતાના શરીર પર ઠાલવ્યા. આથી ભોજનસ્થાનમાં નદીઓ સાથે સરોવર અને સાગરનો પણ દેખાવ થઈ રહ્યો.
સ્નાનવિધિ થઈ રહ્યા પછી આસનની તૈયારીઓ થઈ. પતરાળાં તરે એટલું જ્યાં પાણી હતું ત્યાં સહેજસાજ સ્વચ્છતાના ઉપાય લીધા પછી જગાની સગવડમાં કોઈ જાતની ખામી રહી નહિ. પરંતુ, માણસોની સગવડ એટલી બધી સહેલાઈથી થઈ જાય તેમ નહોતું. ભોજનના મહાપ્રકરણ માટે ભૂદેવો ત્વરાથી ઠામ પસંદ કરવા લાગ્યા અને તે રોકી લેવા લાગ્યા. આ સ્પર્ધામાં વિરોધ થવા લાગ્યો અને કલહ વધતાં ‘પતરાળી-પતિ’ મહારાજાઓનાં ‘ઠામ રાજ્યો’ના સીમાડાની તકરાર જંગી થઈ પડી. કલ્પવૃક્ષનાં પુષ્પ ઉછળતાં હોય તેમ પૃથ્વી પરના ભૂદેવો મુખમાંથી ટુંકારા અને અપશબ્દની પરંપરા કાઢી ચારે તરફ ફેંકવા લાગ્યા અને નાતરૂપી આકાશગંગામાં જળક્રીડા કરતા હોય તેમ ઠામે બેઠેલા તથા ઊભેલાના હાથ, પગ, તથા કેશ ખેંચવા લાગ્યા. જે ઠામે બેસી ગયા હતા અને ત્યાં ચોંટી રહેવા જેટલા સામર્થ્યવાળા હતા તેમને સ્થાનભ્રષ્ટ કરવા ભારે યુદ્ધ ઠેર ઠેર જામ્યાં. રણભૂમિમાં ઝૂલતા યોદ્ધાઓના નાદ તથા તેમને પાનો ચઢાવનાર ભાટચારણોના હોંકારાથી એવો શોરબકોર થઈ રહ્યો અને શેરીઓમાંથી દોડી આવેલાં કૂતરાંના અવાજ સાથે તે એવો ભળી ગયો કે લડાઈ કોના કોના વચ્ચે થાય છે, ક્યાં ક્યાં બંધ પડી છે તે જાણવું અશક્ય થઈ પડ્યું.
આ ઝઘડામાં કંઈ પણ ભાગ ભદ્રંભદ્રે લીધો નહોતો અને તેમણે પોતાનો ઠામ બે શૌચકૂપની વચમાં આવેલા ખૂણામાં એવો પસંદ કર્યો હતો કે કોઈ જોડે સીમાડાની તકરાર થવાનો કે કોઈની ઈર્ષ્યા ઉત્પન્ન થવાનો સંભવ રહે નહિ. સ્નાન કરી ઠામે આવતાં કેટલાક અસ્નાત મનુષ્યોની છાયા શરીર ઉપર પડવાથી ભદ્રંભદ્રને ફરી ફરી સ્નાન કરવું પડ્યું. આ રીતે પુન: પુન: વિધ્નોથી પ્રતિરોધ પામતા છતાં અંતે સર્વ વિધ્ન પાર ઊતરી ઠામે આવી પહોંચતાં આસનને પાંચ સાત જલબિંદુના પ્રોક્ષણથી પરિપૂર્ણ શુદ્ધ કર્યું અને તે પર ઉપવિષ્ટ થયા. પરંતુ તે જ ક્ષણે પગ તળે સૂતરનો કોરો તાંતણો આવેલો જોવામાં આવતાં તેમનાથી એકદમ સખેદ આશ્ચર્યનો ઉદ્દગાર થઈ ગયો. સ્થાનેથી ઊઠી શોક કરવા ગયા અને હર્ષવાક્યો ઉચ્ચારતા શુદ્ધ થઈ પાછા આવ્યા. એક કલાકમાં સર્વ મળી અગિયાર સ્નાન કર્યા પછી ભદ્રંભદ્ર આસને સ્વસ્થ થઈ મુખ મલકાવતા બેઠા. આર્યોચિત સ્નાનશુદ્ધિના થયેલા વિજયથી અથવા ભોજનવેલાના સામીપ્યના વિચારથી અથવા એવા બીજા કોઈ કારણથી તેમનું ચિત્ત પ્રસન્ન થયેલું હશે, કારણ કે આસપાસ મચી રહેલા જંગનો જે દેખાવ નજરે પડતો હતો તે સંતોષની વૃત્તિ ઉપજાવે એવો નહોતો. આ જંગ વિશે પોતાનો અભિપ્રાય દર્શાવવાની તેમની ઈચ્છા જણાતી નહોતી.
મેં ઘણા પ્રશ્નો કર્યા ત્યારે બોલ્યા : ‘કેટલું ખાવું એ જ ખરેખરી ચિંતાનો વિષય છે, ક્યાં ખાવું એ વિશે સુજ્ઞો કદી ચિંતા કરતા નથી. ભોજન પેટમાં જાય છે. ભોજનનું સ્થાન પેટમાં જતું નથી. પેટને માત્ર ભોજનનો જ ભાર ઊંચકવો પડે છે. માટે સુજ્ઞો ત ઉપર જ લક્ષ રાખે છે. અન્નદેવ હોઈ દેશકાલના નિયમથી અતીત છે, માટે અન્નનું ભક્ષણ કરવામાં સુજ્ઞો દેશકાલની ગણના કરતા નથી. જ્યાં ભોજન મળે અને જ્યારે ભોજન મળે ત્યાં અને ત્યારે સુજ્ઞો આહાર કરી લે છે. સ્થાન નહિ પણ પાચન સિદ્ધ કરવામાં સુજ્ઞોની કુશલતા છે.’મેં કહ્યું : ‘મહારાજ, આપને વચ્ચે અટકાવવા એ ઉચિત નથી પણ આ મહાન સિદ્ધાંત બરાબર સમજી લેવો જોઈએ. ‘સુજ્ઞો’ એટલે સારું જાણનાર તેમ જ સારું ખાનાર એવો અર્થ આપ કરો છો ?‘જાણવું તે ખાવું છે અને ખાવું જાણવું છે. જાણ્યાથી જ ખાઈ શકાય અને ખાધાથી જ જાણી શકાય છે. માટે અન્ન કે ધન ખાઈ શકે તે સુજ્ઞ કહેવાય છે. એ કામ કઠણ છે, માટે શાસ્ત્રમાં માત્ર બ્રાહ્મણને જ જ્ઞાનનો અને ભોજનનો અધિકાર આપ્યો છે. તો પછી અમુક સ્થાને જ ભોજન કરવું એવો આગ્રહ કરવાથી એ અધિકાર ઓછો થાય છે અને પૂરેપૂરો ભોગવી શકાતો નથી. શાસ્ત્રો સંસ્કૃતમાં હોવાથી એકલા વલ્લભરામ જ શાસ્ત્ર જાણે છે એમ તો તેમની પેઠે હું છેક નથી કહેતો. પણ હું તથા વલ્લભરામ – અને વખતે બીજા કેટલાક – સિવાય બીજા કોઈ શાસ્ત્ર જાણતા નથી એ તો સિદ્ધ છે, તેથી ગમે ત્યાં ભોજન કરવાના આ શાસ્ત્રોક્ત અધિકાર વિશે અજ્ઞાન હોવાથી સુધારાવાળા અને પાશ્ચાત્ય લોકો સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય સાચવવાના નિયમને બહાને ભોજનસ્થાનક અમુક પ્રકારનાં હોવા વિશે અને અમુક પ્રકારનાં ન હોવા વિશે ગમે તેટલો આગ્રહ કરે પણ આર્ય સ્વધર્મ છોડી કદી એવો પરધર્મ સ્વીકારશે નહિ. જે વિશે શાસ્ત્રોમાં આજ્ઞા નથી તેવા પાશ્ચાત્ય પદાર્થ વિજ્ઞાન તથા વૈદકના નિયમો આર્યો કદી પાળશે ? કદી નહિ. આ ઊંડી દષ્ટિએ પરીક્ષા કરતાં ઠામ માટે વિગ્રહ કરનારા આ આર્યો આર્યધર્મનું કેવું ઉલ્લંઘન કરનારા ઠરે છે ? આર્યધર્મના અભ્યાસમાં કેવું વિધ્ન કરનારા ઠરે છે !’
ભોજનના પદાર્થ આસન સમીપ આવી પહોંચતા જોઈ ભદ્રંભદ્ર બોલતા બંધ થઈ ગયા. આર્યોના ધર્મ સમજાવવાનું કાર્ય એકાએક અધૂરું મૂકી પીરસનારના ધર્મ બરાબર બજાવાય છે કે નહિ એ અવલોકન તરફ તેમણે લક્ષ પ્રેર્યું. પીરસનારના આગમનથી ભૂદેવોમાં સર્વત્ર શાંતિ ફેલાવા માંડી હતી અને વિગ્રહ કરતા વિપ્રો ઠામનાં સુખદુ:ખ ભૂલી જઈ પરમાર્થ બુદ્ધિ ધરી ગમે તેમ કરી ભક્ષણવ્યવસ્થાને અનુકૂળ થવાય એવી રચનામાં ગોઠવાઈ ગયા. પીરસનારને સર્વત્ર આવકાર મળ્યાથી ભંદ્રભદ્રનો વિશેષ સત્કાર કરવાનો ધર્મ તેમના ચિત્તમાં સ્ફુર્યો નહિ. તે સ્ફૂરે એવી આવશ્યકતા હતી, પરંતુ ભાષણ કરવામાં કાલક્ષેપ કરી મુખનું ભોજનબળ ઓછું કરવું એ અનિષ્ટ હતું, તેથી ભદ્રંભદ્ર આતુર આકૃતિથી જ ચિત્તમર્મ પ્રકટ કર્યા જતા હતા. એક પીરસનાર અમારા ઠામ પાસે આવ્યા વિના ચાલ્યો જતો હતો તેથી અધીરો થઈ હું તેને બોલાવવા શબ્દોચ્ચાર કરતો હતો, પણ ભદ્રંભદ્રે મને અટકાવી કહ્યું : ‘ઉચ્ચારેલો અર્થ તો પશુઓ પણ સમજે છે. પંડિતો વગર કહેલું કળી શકે છે, એ આર્યત્વરહસ્યનું તને કેમ વિસ્મરણ થાય છે ?’ પીરસનારને પંડિત કહી શકાય કે નહિ એ વિશે મને શક હતો, પણ એવામાં ભોજનવ્યાપાર એકાએક શરૂ થઈ ગયો અને વાદવિવાદમાં ભદ્રંભદ્રનું મન ચોંટે એમ નહોતું. વળી, પીરસનારે પશુબુદ્ધિ અગર પંડિતબુદ્ધિ વાપરી; ભદ્રંભદ્રના શબ્દ તેણે સાંભળ્યા, અને ઉચ્ચારેલું અગર નહિ ઉચ્ચારેલું તે સમજ્યો તથા અમારી ઈચ્છા તત્કાલ પૂર્ણ થઈ.
ભોજન ઉપર તૂટી પડતા વિપ્રો પ્રથમ તો નિ:શબ્દ બની ગયા અને થોડીક વાર સુધી સડકા અને સબડકા સિવાય બીજા કંઈ અવાજ સંભળાતા નહોતા. કેટલીક વારે ‘મૂકજો’ ‘મૂકજો’ના ઉચ્ચાર કંઈ કંઈ ઊઠવા લાગ્યા અને ધીમે ધીમે એ ઉચ્ચાર સર્વવ્યાપી થઈ ગયો. એન્જિનમાં નાખેલા કોયલા કેટલીક વાર રહ્યા પછી વરાળનો અવાજ જોરથી નીકળવા માંડે તે પ્રમાણે ભૂદેવોના પેટમાં મિષ્ટાન્નનો કંઈક જમાવ થતા સર્વત્ર વાચાલતા પ્રસરી. ‘મૂકજો’ની સાથે વાનીઓનાં નામ દેવાવા લાગ્યાં. પીરસનારને નામ દઈ સંબોધન થવા લાગ્યાં. પીરસનારા પ્રતિ સત્કારવચનો, સ્નેહવચનો ઉચ્ચારાવા લાગ્યાં. પીરસનારા સમીપ આવતાં પ્રથમ અનુગ્રહ થવા માટે જમનારા વચ્ચે રકઝક થવા લાગી. એકબીજાના હક સંબંધી જમનારા ભૂદેવોમાં તકરાર થવા લાગી. પીરસનારાઓએ કરેલા નીવેડા વિશે અસંતોષ ઉપાલંભ પ્રકટ થવા લાગ્યા. તુંકારા અને અપમાન વાક્યો ભૂદેવોમાં પરસ્પર પ્રવર્તિત થઈ અંતે પીરસનારા પ્રતિ ઉદિષ્ટ થવા લાગ્યા. ગાલિપ્રદાન અને ગાલિગ્રહણ પ્રચલિત થઈ રહ્યાં. પીરસનારા કુપિત થઈ જમનારાને છાંટા ઊડે એવી રીતે પ્રવાહી પદાર્થો રેડવા લાગ્યા અને સર્વ પદાર્થો થોડા પત્રાળીમાં, થોડા કાદવમાં અને થોડા જમનારાના શરીર પર પડે તેમ ફેંકવા લાગ્યા. સ્પર્શનો પ્રતિષેધ હોવાથી જમનારા ભૂદેવો પીરસનારા પર માત્ર રોડાં ફેંકી પ્રહારની ઈચ્છા તૃપ્ત કરવા લાગ્યા.
પીરસનારાના માંહોમાંહેના ઝઘડા, વર્ગાવર્ગીની તકરારો, વાનીઓ પીરસવાની પસંદગી અને અનુક્રમ વિશેના વાદવિવાદ, એકબીજાને અપાતા ઠપકાનાં વચનો, ચાલાકીની સ્પર્ધામાં કહેવાતાં તિરસ્કાર વાક્યો, વીજળીની તારની ગોઠવણો ન હોવાથી દૂર સંદેશા મોકલવા માટે પાડવામાં આવતી બૂમો, એ સર્વથી થતો ઘોંઘાટ વળી પૃથક હતો. સાગરમાં ઘણી તરફથી નદીઓ આવી મળે તેમ છૂટીછવાઈ લડાઈઓના અવાજ મહાન કોલાહલમાં આવી મળતા હતા. એક સ્થળે પીરસનારને કોઈએ ‘મહારાજ’ કહી સંબોધન કર્યાથી ઊઠેલું યુદ્ધ મચી રહ્યું હતું. એક સ્થળે એક જમનારના દાદાના મામાએ પચાસ વર્ષ પર જમાડેલી નાતમાં ઓછું ઘી વાપર્યાનો આરોપ બીજા જમનારે કર્યાથી તેમનું યુદ્ધ મચી રહ્યું હતું. શેરીમાં આવવાનાં જ્યાં જ્યાં મથક હતાં ત્યાં ત્યાં ઢેડ, વાઘરી અને ભિખારીઓનાં ટોળાં ટમટમી રહ્યાં હતાં. કેટલેક નવેણમાંનાં બળતાં લાકડાં સામે ધરી તેમને પાછા હઠાવવામાં આવતા હતા, કેટલેક ઠેકાણે છૂટી લાકડીઓ ફેંકી તેમના હુમલા પાછા હઠાવવામાં આવતા હતા અને કેટલેક ઠેકાણે માત્ર અતિશય બીભત્સ ગાલિપ્રદાનથી તેમને ધસી આવતા રોકવાનો પ્રયત્ન થતો હતો.
હું અને ભદ્રંભદ્ર આ સર્વ રમ્ય દેખાવ શાંત ચિત્તે જોતા હતા અને કંઈ પણ ખલેલ થવા દીધા વિના ભોજનનું કાર્ય ચલાવ્યા જતા હતા. કેટલાક કઠણ કોળિયા પૂરા કરતાં વખત જતો, ત્યારે ભદ્રંભદ્ર કદી કદી ભોજનની સ્વાદિષ્ટતા તથા આર્યધર્મની ઉત્તમતા વિશે ટૂંકાં વ્યાખ્યાન કરતા હતા. આર્યત્વયુક્ત ‘મહારાજ’ પદ અપમાનવાચક ગણાય છે અને તેનો અર્થ ‘રસોઈયો’ અથવા ‘ભિખારી’ થાય છે એ સુધારાવાળાએ પ્રવર્તાવેલા ‘મિસ્ટર’ પદનું પરિણામ છે – એ વિશે ભદ્રંભદ્ર આ રીતે કોળિયાના અંતરમાં વિવેચન કરતા હતા, એવામાં એક ઠેકાણે કનાત પાડી નાખી એક અધીરી થઈ રહેલી ગાય અંદર પેઠી અને નાતની વચ્ચે દોડવા લાગી. તેને હાંકી કાઢવા પડેલી બૂમોથી ગાય ભડકી અને પતરાળાંને તથા પતરાળાંના અધિપતિઓને ઊથલાવી પાડવા લાગી. જમવાનું મૂકી નાસી જવાનો નિષેધ હોવાથી શબ્દોચ્ચાર સિવાય ભૂદેવોને રક્ષણોપાય રહ્યો નહિ. પીરસનારામાંના ઘણાખરા પાસેના ઓટલા પર ચઢી ગયા અને બાકીના ગાયને ભડકાવી તથા દોડાવી ગમ્મત કરવા લાગ્યા.
ગૌમાતાની આ રીતે અવગણના થતી જોઈ ભદ્રંભદ્ર અપ્રસન્ન થયા. આર્યત્વનું દષ્ટાંત આ સમયે આપવું આવશ્યક ધારી તે ગૌમાતાની વાટ જોતા બેઠા. ગૌમાતા સમીપ આવતાં ભદ્રંભદ્રે ઠામેથી વાંકા વળી તેમનું પૂંછડું ઝાલ્યું અને આંખ તથા કપાળ પર તેનો સ્પર્શ કરવા પોતાનું ડોકું લાંબું કર્યું. પરંતુ આ કરતાં ભદ્રંભદ્ર સ્વસ્થાનેથી ખસી ગયા અને જમીન પર કાદવમાં ઢળી પડતા અટકવાનો પ્રયત્ન કરતાં પૂંછડે લટકી રહ્યા. પગ જમીનને અડકે નહિ તે સારું ટૂંટિયું વાળી તેમણે પગ ઊંચા લઈ લીધા અને એવી સ્થિતિમાં ગૌમાતા તેમને લઈ દોડવા લાગ્યાં. ભદ્રંભદ્રમાં ભરેલી આર્યતાના ભારથી ગૌમાતા ઉશ્કેરાઈ વધારે કૂદવા લાગ્યાં અને ભદ્રંભદ્ર માણસો સાથે તેમ જ ઓટલા અને ભીંત સાથે અથડાયા – કુટાવા લાગ્યા. છોકરાઓ તેમના પર પત્રાળીમાંના વિવિધ પદાર્થો ફેંકવા લાગ્યા અને બીજા પૂંછડું મૂકી દેવાની સલાહ ઘાંટા કાઢી આપવા લાગ્યા પણ ભદ્રંભદ્ર કશાથી ડગ્યા નહિ. પૂંછડે લટકતા તે આખી નાતમાં ફરી વળ્યા અને શહેરમાં બીજે પણ ફરવા નીકળી પડત, પરંતુ ગૌમાતા લાતપ્રહારથી તેમને નીચે નાખી દઈ ચાલ્યાં ગયાં. એકલા પડેલા ભદ્રંભદ્ર પાછા સ્વસ્થાને ગયા.
ગૌમાતા વિદાય થયા પછી ભૂદેવો પાછા ભોજનોન્મુખ થયા; પરંતુ ગરબડાટમાં જમનારા ઊભા થઈ ગયા હતા, તેથી, એ પ્રશ્ન ઊઠ્યો કે સ્થાનેથી ઊઠ્યા પછી ફરી ભોજન કરવા બેસાય કે નહિ. ભોજન કરવાની ઈચ્છા સર્વની હતી, પણ રૂઢિ વિરુદ્ધ હતી તેથી ગૂંચવણ લાગી. સભા ભરાય અને લાંબા વાદવિવાદ થાય એટલો વિલંબ સહન થઈ શકે તેમ હતું નહિ. તેથી તત્કાળ નિર્ણય થયો કે રૂઢિ પ્રતિકૂળ છતાં શાસ્ત્રમાં અનુજ્ઞા હોય તો ભોજન કરવું. શાસ્ત્ર જોવાની પણ જરૂર રહી નહિ, કેમ કે ભદ્રંભદ્રે ખાતરી કરી કે ‘શાસ્ત્ર પ્રતિકૂળ છે નહિ અને હોઈ શકે નહિ. અન્ન દેવ છે. તેના સમક્ષ ઊભા રહેવાનો નિષેધ નહિ પણ વિધિ હોવો જોઈએ. વળી શાસ્ત્ર તો કામધેનુ છે, જે અને જેવા આધારની ઈચ્છા હોય તે અને તેવા આધાર શાસ્ત્રમાંથી નીકળી શકે છે.’
સર્વના ચિત્તનું સમાધાન થયું અને ભોજનવ્યાપાર પાછો પ્રવર્તિત થયો. ધીમે ધીમે પ્રથમની સ્થિતિ પાછી વ્યાપી ગઈ. ભોજનપ્રસંગનો અંત જેમ નજીક આવતો ગયો તેમ પીરસનારાની ઉતાવળ અને જમનારની અધીરાઈ વધવા લાગ્યાં, દોડ્યા જતા પીરસનારને જમનાર ઘડી ઘડી પાછા બોલાવવા લાગ્યા અને પીરસનાર મિષ્ટ ભોજન પદાર્થો આપવાને બદલે ‘આટલું તો ખાઈ જા’નો કટુ ઉપદેશ આપવા લાગ્યા. ભોજન પૂરું થઈ જવાનો ભય હોવાથી જમનારા ભૂદેવો ઝઘડા કરવા ઓછા તત્પર થયા હતા અને હોલવાઈ જતા દીવાને ઉત્તેજન કરવાની ભલામણ ઉચ્ચારવા જેટલો પણ કાલક્ષેપ કરતા બંધ થયા હતા. ‘માબાપ હવે તો ઊઠજો…’, ‘કંઈ રહેવા દેજો…’ એવા ઢેડવાધરીઓના પોકાર ઘડી ઘડી સંભળાતા હતા; ખાલી પાત્રો લઈ ફરતા પીરસનારા વિધવિધ વાનીઓ ‘જાય છે, જાય છે’ એવો ઘોષ કરતા હતા અને છેવટની વાનીઓ આવવાની છે એવાં આશાવચનો કહી સંભળાવતા હતા. પીરસનારા પોતાના ભોજનની ગોઠવણ વિશે અરસપરસ સલાહ પૂછવામાં અને આજ્ઞા કરવામાં ગૂંથાયા હતા. છેવટની વાનીઓ કેટલેક ઠેકાણે પીરસાઈ હતી, કેટલેક ઠેકાણે પીરસાતી હતી અને કેટલેક ઠેકાણે પીરસાવા આવવાની બાકી હતી, એવામાં એકાએક ઢેડ-વાઘરીઓ-ભિખારીઓ હલ્લો કરી અંદર ધસ્યા અને નાતમાં હૂલકું પડ્યું. જમી રહેલા અને બહુધા સંતોષ વળે એટલું જમેલા ભૂદેવો ઉતાવળે હાથ ધોઈ ઊભા થઈ ગયા. અસંતુષ્ટ રહેલા ‘બેસજો, બેસજો’ એવી અરણ્યમાં કરેલા રુદન સમાન વ્યર્થ બૂમો પાડવા લાગ્યા. ધસી આવેલાઓ પત્રાળીઓ ઉપર તરાપ મારવા લાગ્યા, ભૂદેવો તેમના પર પાણીના લોટા ઢોળવા લાગ્યા. પણ તેથી એ શત્રુઓ હઠ્યા નહિ. સ્પર્શ કરવાને અસમર્થ હોવાથી ભૂદેવો નિરુપાય થઈ ગયા અને નાસાનાસી ચાલી રહી. આખરે હું અને ભદ્રંભદ્ર પણ ઠામેથી ઊઠ્યા અને પાસેના ઓટલા પર ચડી ગયા.
અમારી પત્રાળીમાંના અવશેષ બે વાઘરણો અને ત્રણ છોકરાં ઝડપથી ખાઈ જતાં હતાં તે હું વૈરાગ્ય ધરી ઉદાસીનતાથી જોઈ રહ્યો હતો. પરંતુ ભદ્રંભદ્ર ક્રોધથી ઉશ્કેરાયા અને બોલી ઊઠ્યા :‘શૂદ્રો ! ચાંડાલો ! અધમ જનો ! આકાશમાં તપ કરતા તપસ્વી સ્વર્ગભ્રષ્ટ થઈ ખરતા તારારૂપે નીચે પડે છે ત્યારે, જલ, સ્થલ, વાયુ, વ્યોમ, વૃક્ષ, પર્વત, પશુ, પક્ષી, મનુષ્ય, સર્વ, ‘શિવ’ ‘શિવ’ વચનો કહી શોકોદ્દગાર કરે છે. પરંતુ, આજ અહીં ભૂદેવો ભોજનભ્રષ્ટ થઈ પલાયન કરે છે, છતાં દુષ્ટો ! તમે હર્ષથી પ્રફુલ્લ થાઓ છો તથા તેમના અધિકારનું અન્ન લૂંટી લ્યો છો તે પુનર્જન્મમાં તમારી શી વલે થશે ? પુનર્જન્મમાં આ અન્ન તમારે ભૂદેવોને પાછું આપવું નહિ પડે ? તો શું કામ હમણાં તે લઈ લ્યો છો અને વ્યાજ ચઢાવો છો ? પેટ ભરવાનો મિથ્યા સંતોષ લેવા કરતાં બ્રહ્મભોજનનું મહાપુણ્ય લેવાથી તમને શું વધારે લાભ નથી ? તમે શું સુધારાવાળાના ઉપદેશથી દૂષિત થયા છો અને એમ માનો છો કે જ્ઞાતિભોજનથી વ્યર્થ ધનવ્યય થાય છે તથા ખરેખરો રુચિકર હર્ષોત્સવ થતો નથી ? સુધારાવાળા અજ્ઞાન છે, પણ તમે શું સમજતા નથી કે રૂઢિઓ ધનરક્ષણ માટે અથવા સુખરક્ષણ માટે નથી, પણ જ્ઞાતિરક્ષણ માટે છે ? તમે, શું પાશ્ચાત્ય દેશોના વતની છો અને જાણતા નથી કે જ્ઞાતિભોજનના પ્રસંગમાં આહાર કરવો, એ સમાન સુખ સ્વર્ગમાં પણ દુર્લભ છે ? સ્વર્ગમાં ભોજન છે, પરંતુ ત્યાં જ્ઞાતિભોજન છે એવો શો પુરાવો છે ? જ્ઞાતિભોજનની રૂઢિને અભાવે પાશ્ચાત્ય પ્રજાઓ ભોજનનો સ્વાદ પરિપૂર્ણ રીતે જાણતી નથી એ શું તમને અનુભવસિદ્ધ નથી ? એવાં સતિ જ્ઞાતિભોજનસ્ય ખંડનું કર્તુ મૂર્ખા: મેં કયા શાસ્ત્રાધારે તત્પર થયા છો ? જ્ઞાતિભોજન ગંગાજલ સમાન છે, ગમે તેટલી મલિનતા અંદર ભરી હોય તોપણ જ્ઞાતિભોજન અને ગંગાજલ પવિત્ર જ રહે છે, અમૃત તુલ્ય મિષ્ટ જ રહે છે. જ્ઞાતિભોજન અને ગંગાજલ વિના જીવન સાર્થક થતું નથી. એ આર્ય સિદ્ધાંત શું તમારા શ્રવણપથમાં આવ્યા જ નથી ? જ્ઞાતિભોજન જમનારને ઘેર જે ઉગારો થાય તેથી વધારે ખર્ચ તેને પોતાને જ્ઞાતિ જમાડવી પડે છે ત્યારે થાય છે – એ સુધારાવાળાની દલીલ શું તમે સબળ માની બેઠા છો ? સુધારાવાળાની પેઠે તમે પણ શું શાસ્ત્રથી અનભિજ્ઞ છો અને અન્નનું મૂલ્ય ધન વડે કરો છો ? પારકું અન્ન મફત મળે તો અમૂલ્ય છે, અને જ્ઞાતિ જમાડવા જે ધન ખરચવું પડે તે પેટમાં મફત પડેલા પારકા અન્ન આગળ કંઈ પણ ગણનાને પાત્ર નથી. તેથી, આર્યધર્મશાસ્ત્રને પ્રભાવે જ્ઞાતિભોજનના વિષયમાં પાશ્ચાત્ય અર્થશાસ્ત્રનું બળ ચાલતું નથી – એટલું પણ તમે આર્યો છતાં જાણતાં નથી ?’
આ સર્વ ઉપદેશનો અનાદર થતો જોઈ અને અન્ન અયોગ્ય મુખોમાં જતું જોઈ ભદ્રંભદ્ર ખિન્ન થયા, તેમનો ખેદ વધતો અટકાવવા હું તેમને ત્યાંથી લઈ ગયો. ચાંડાલોનો સ્પર્શ થવાની બીકથી અને માર્ગમાં પડેલા ઉચ્છિષ્ટ અન્નમાં પગ પડતા અટકાવવા સારુ અમારે કૂદકા મારવા પડતા હતા. આ ક્રિયામાં ભદ્રંભદ્ર એક બે વખત ગબડી પડ્યા તથા લપસી પડ્યા, પરંતુ ત્યાં પડ્યા ન રહેતાં ધૈર્ય રાખીને પાછા ઊભા થઈ ગયા. તેમના મનમાં ઊંડું ચિંતન ઘોળાતું હતું. ગુલાંટ ખાવાના પ્રસંગો પૂરા થયા પછી ચાલતાં ચાલતાં તેમણે કેટલીક વારે કહ્યું : ‘અમ્બારામ ! વિયોગનું દુ:ખ અસહ્ય કહેવાય છે તે સત્ય છે. પત્રાળી દેવીનો વિયોગ ખમવો કઠણ છે. એ દેવીનો મુખોચ્છવાસગંધ અવશિષ્ટ રહેલા અન્નની સુગંધ રૂપે ભોજનસ્થાનની સમીપના ઘરવાળાને મળશે. આપણને તો એટલું આશ્વાસન પણ નહિ મળે. આમાં કોઈ સુધારાવાળાની ઉશ્કેરણી છે એમાં સંશય નથી, પત્રાળી દેવીની પોતાની ઈચ્છા તો જુદાં થવાની નહોતી જ. તેના આકર્ષણને લીધે જ મારે માર્ગમાં ઘડી ઘડી નમ્ર થવું પડતું હતું.’
ભદ્રંભદ્રના મુખમાંથી પ્રેમવચનો નીકળતાં પહેલી વાર જ સાંભળ્યાં. પણ મુદિત થવાનો આ પ્રસંગ નહોતો. તેમની વિરહવ્યથા દુ:ખજનક હતી. માત્ર કાળે કરી તેમનું ચિત્ત શાંત થયું. ખાધેલું અન્ન પચાવવાના પ્રયાસમાં દિવસો ચાલ્યા ગયા અને વાત વિસારે પડી.

Tuesday, March 17, 2009

ફાળાનો ફૂંફાડો – નટવર પંડ્યા

[હાસ્યલેખ – ‘નવનીત સમર્પણ’ માર્ચ-2009માંથી સાભાર.]

અમારા સમાજનું વિકાસ મંડળ દર વર્ષે શરદપૂનમના દિવસે સમાજના સ્નેહમિલનના કાર્યક્રમનું આયોજન કરતું. જેમાં ભોજન સમારંભ, તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ઈનામ વિતરણ જેવા કાર્યક્રમો રાખવામાં આવતા. સમાજનો વિકાસ થાય, લોકો એકબીજાથી પરિચિત થાય એવા ઉદ્દેશથી વિકાસ મંડળ ચલાવતા. આ રીતે સમાજનું ઋણ અદા કરવાનો અમારો નમ્ર પ્રયાસ હતો. આ રીતે કાર્યક્રમનાં આમંત્રણ કાર્ડ આપવા અમે વિકાસ મંડળના કાર્યકરો પાંચ-સાતના જૂથમાં શરદપૂનમના પંદર દિવસ પહેલાં નીકળતા. સમાજનાં ઘેર ઘેર જઈ રૂબરૂ નિમંત્રણ પાઠવતા. આ કાર્યમાં મને પણ સામેલ કરવામાં આવતો.

આવી રીતે ગયા વર્ષે અમે આમંત્રણ કાર્ડ આપવા એક ફ્લેટમાં ગયા. જેવા અમે ફલેટના બેઠકખંડમાં પ્રવેશ્યા કે તરત જ ઘરના મોવડીભાઈએ અમને આવો… આવો… કહીને ઉષ્માભર્યો આવકાર આપ્યો. ઊભા થઈ પાંચે-પાંચ સાથે હાથ મિલાવ્યા. હું જરા વધુ હસ્યો તેથી મને તો રીતસર ભેટી પડ્યા. કાગબાપુએ ‘એ જી તારા આંગણિયા પૂછીને કોઈ આવે રે’માં જે કંઈ વર્ણવ્યું છે તે અહીં સાક્ષાત્ અનુભવ્યું. અમે ધન્ય થઈ ગયા. ભાઈનો આટલો બધો ભાવ જોઈ કાંઈ ગેરસમજ તો નથી થતી ને ! એવી આશંકાથી મેં કહ્યું : ‘ઓળખાણ પડીને ? અમે વિકાસ મંડળવાળા.’ ત્યાં તો ભાઈ બમણા ભાવવધારા સાથે બોલી ઊઠ્યા, ‘હા, ભાઈ હા ! ઓળખાણ કેમ ન પડે ? આ મુકેશભાઈ, પેલા રક્ષિતભાઈ અને તમે પંડ્યાભાઈ.’ અમને આનંદ થયો.

તેમણે રસોડામાં તેમનાં ધર્મપત્નીને ચા માટે હુકમ કર્યો. અમે ભારપૂર્વક ‘ના’ કહી. તેમણે અમારી ‘ના’નો સવિનય અસ્વીકાર કરતાં કહ્યું, ‘તમે બધા ભાઈઓ અમારે આંગણે ક્યાંથી ! ચા તો પીવી જ પડે’ આટલું કહી તેઓ ‘સમ’ (સોગન) પર આવી ગયા અને ગળું પકડી લીધું (પોતાનું જ). અમે તેમને કાર્યક્રમની વિગત જણાવી આમંત્રણ કાર્ડ આપ્યું અને કહ્યું : ‘શરદપૂનમના સ્નેહમિલનમાં ભૂલ્યા વગર વાડીમાં આવી જજો.’ આમંત્રણનો સહર્ષ સ્વીકાર કરતાં તેમણે કહ્યું : ‘સ્નેહમિલનમાં તો આવવું જ પડેને. આપણી ફરજમાં આવે. તમે બધા સમાજ માટે આટલી દોડા-દોડી કરો છો તો અમારી કોઈ ફરજ ખરી કે નહિ ? નહિ તો અત્યારે કોને ટાઈમ છે આ લમણાઝીંક કરવાનો.’ આ સાંભળી અમારો ઉત્સાહ બેવડાયો નહિ બલકે સીધો જ ચોવડાયો. અમે કહ્યું, ‘હા ભાઈ, થાય એટલું કરીએ બીજું શું ?’ ત્યારે તે બોલ્યા, ‘થાય એટલું એટલે ? આ શું ઓછું છે ? સેવામાં તો લોહી-પાણી એક કરવાં પડે ભાઈ ! આ કાંઈ સહેલું નથી. બાકી પૈસા તો સૌ કમાય છે. પણ સમાજ માટે ઘસાય એ જ સાચા.’ તેમની વાતમાં તેમનાં પત્ની પણ મલકતા મુખે સ્વર પુરાવતાં હતાં. સામે બારીએ બેઠેલા દાદાજી પણ લીલીછમ્મ બીડીની ટેસથી ફૂંક લેતાં લેતાં માથું હલાવી વાતને ટેકો જાહેર કરી રહ્યા હતા. આમ, સમાજસેવાની ભાવના ચરમસીમાએ પહોંચી હતી. વાતાવરણ જીવંત બની ગયું હતું.

પછી અમે વિશેષ વિગતો જણાવતાં કહ્યું : ‘આ સ્નેહમિલન માટે જે કાંઈ ફાળો લખાવવો હોય તે પણ અત્યારે જ…!!’ ‘શું…..ઉ, ફાળો….ઓ !’ ભાઈને 9.8 રિક્ટર સ્કેલનો આંચકો લાગ્યો. ત્યાં તો અમારા ખજાના વગરના ખજાનચીએ તેમના તરફ ફાળાનો ચોપડો લંબાવ્યો. ચોપડાને બદલે ફણીધર નાગ લંબાવ્યો હોય તેમ તે ભાઈ સંકોચાયા. સ્નેહમિલનવાળા અમે બધા હવે તેમને ‘સ્નેહવિલન’ દેખાવા લાગ્યા. બે ઘડી તેમને ધ્રૂજ વછૂટી ગઈ. પછી થોડી વારે કંઈક સ્વસ્થ થયા. ઉત્સાહ તો સાતમે પાતાળ જતો રહ્યો અને બીમાર સ્વરે બોલ્યા, ‘ફાળો તો ત્યાં લખાવી દઈશું.’ મેં કહ્યું, ‘અમારે ખર્ચ પેટે અમુક રકમ એડવાન્સ આપવાની હોય છે એટલે અગાઉથી થોડોક રોકડફાળો થઈ જાય તો સારું પડે.’ ઓરડાના બારણા આડેથી દાદીમા મુંબઈની ટ્રેનનો મુસાફર ખિસ્સાકાતરુને જુએ એમ અમારી સામે જોવા લાગ્યાં. અમે ફાળો લેવા નહિ પણ પ્રાણ લેવા આવ્યા હોઈએ તેવા લાગ્યા. શનિ જેમ જાતક પર વક્ર દષ્ટિ કરે એમ દાદા અમારા પર વક્ર દષ્ટિ કરવા લાગ્યા. આઘાતનાં મોજાં છેક રસોડા સુધી પહોંચ્યાં. મહેમાન આવતાં જ ચૂલે લાપસીનાં આંધણ મુકાય એવા ઉત્સાહથી બહેને ચૂલે ચાની તપેલી ચડાવી હતી તેમાં આંધણ ઊકળતું જ રહ્યું. પણ ચા કે દૂધ ન ભળ્યાં. બહેન રસોડામાંથી પતિદેવ સામે ત્રાટક કરવા લાગ્યાં. તેમને ચિંતા હતી કે પતિદેવ હમણાં જ ફાળામાં બસ્સો રૂપિયાનું આંધણ કરી નાખશે (જો કે અમને તો ખાતરી હતી કે કાગડો રામ નહિ કહે.)

સત્યનારાયણની કથામાં સાધુવાણિયાનું વહાણ ડૂબવાથી લીલાવતી-કલાવતીની જે દશા થાય છે એવી દશા મા-દીકરીની થઈ. તેઓ રસોડું રઝળતું મૂકી બચાવ અર્થે બેઠકખંડમાં ધસી આવ્યાં. ફાળાની ચર્ચા સાંભળીને દાદાના મોઢામાં બીડી એમ ને એમ ઠરી ગઈ ને ઉધરસ ઊપડી. દાદીમાએ ચપટો ભર્યા વગર જ છીંકણીની ડબ્બી બંધ કરી દીધી. આવી નાજુક પરિસ્થિતિ વચ્ચે મેં હિંમત એકઠી કરીને હસતાં મુખે કહ્યું : ‘વડીલ શક્ય હોય તો ફાળો અત્યારે જ લખાવો તો સારું.’ અહીં અમારાં મુખ હસતાં હતાં પણ પ્રયત્ન મરણિયા હતા. ફાળાથી બચવા ભાઈએ અમારી સાથે મોંઘવારી, મકાનભાડા, દવાખાના જેવા કરુણ વિષયોની ચર્ચા આદરી. ચર્ચા કર્યા વગર તો છૂટકો જ નહોતો, છતાં દર ચાર-પાંચ મિનિટે અમે કાર્યકરો એકબીજાને ‘ખો’ આપીને વાતને ફાળા પર લાવતા હતા. પણ હવે તેઓ કોઈ રીતે ‘સમ’ પર આવતા નહોતા. આમ વિષય અને વિષયાંતરની સંતાકૂકડી સતત ચાલુ રહી. ઘડીભર પહેલાં તેમનાં પત્નીએ અમારી સાથે અનેક સગપણો કાઢ્યાં, ઓળખાણો કાઢી તેમના કુટુંબનો એક-એક સભ્ય અમને ક્યાંક ને ક્યાંક સગો થાય છે એવું સાબિત કર્યું હતું. તે પળવારમાં સાવ અજાણ્યાં થઈ ગયાં. હવે પોતે જ ઓળખાણરૂપી ખાણમાંથી બહાર નીકળવા મથવા લાગ્યાં.

ફરીથી અમારા ખજાનચીએ વધુ એક મરણિયો પ્રયાસ કરતાં ફાળાની યાદી બહેનને બતાવી. બહેન જરા ઉસ્તાદ નીકળ્યાં. તેમણે કહ્યું : ‘શરદપૂનમના દિવસે તો અમે બધાં લગભગ બહારગામ જવાનાં છીએ.’ બહેનના જવાબમાં પ્રશ્ન ખડો કરતાં મેં કહ્યું, ‘ભલેને બહારગામ જવાના હો, ફાળો તો સમાજસેવામાં વપરાશે માટે વડીલ જે કોઈ તમારી ઈચ્છા હોય તે….’ જોકે વડીલની એમ જ ઈચ્છા હતી કે અમે ત્યાંથી વહેલી તકે વિદાય લઈએ. પણ લાગણી વ્યક્ત કરી શકતા નહોતા. હવે ચર્ચા માટે અન્ય કોઈ વિષયો બચ્યા નહોતા. એટલે છેલ્લે તો ફાળાનો કરુણ મુદ્દો જ ચર્ચાને એરણે ચડ્યો. તેથી છેલ્લા સંવાદોએ તો ‘જીવને ને જમને વાદ હાલતો હોય’ એવું કરુણ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. પરિસ્થિતિ શેરબજારમાં કડાકા બોલી ગયા હોય એવી થઈ ગઈ. આખું ઘર લગભગ અવાચક થઈ ગયું. અમે તેમના માટે માઠા સમાચાર લઈને આવ્યા હોઈએ તેવા સાબિત થયા. જે આમંત્રણ કાર્ડનો તેમણે લગ્ન કંકોતરીની જેમ સ્વીકાર કર્યો હતો તે તેમને ‘મેલો’ લાગવા માંડ્યું. છેવટે અમારે ભારે હૃદય ને હળવા હાથે વિદાય લેવી પડી. ત્યારે અમને ખ્યાલ આવ્યો કે વિદાયની વેળા કેટલી વસમી હોય છે જે તેમના માટે એટલી જ આનંદદાયક હતી. સમાજનું ઋણ ચૂકવવાનો અમે આ સૌથી કરુણ માર્ગ પસંદ કર્યો છે તેનું અમને ત્યારે ભાન થયું.

આવા કાર્યમાં કાર્યકરો મારો ખાસ આગ્રહ રાખતા તેથી હું મારા વાકચાતુર્ય વિશે ગૌરવ અનુભવતો. પાછળથી અમારા એક અગ્રણીએ જણાવ્યું કે તમને જોઈને લોકોને તરત કંઈક આપવાની ભાવના જાગે છે તેથી સાથે લઈ જઈએ છીએ. આ સાંભળીને હળવો આઘાત લાગ્યો પણ પછી સ્વસ્થ થતાં વિચાર્યું કે ‘જેવી હરિની મરજી. ઈશ્વર આ રીતે આપણી પાસે સમાજસેવા કરાવવા ઈચ્છતો હશે.’ આ રીતે ચોપડો, પેન અને કાર્ડ સાથે અમે બહુરૂપીની જેમ બીજા ઘેર ગયા. તે ઘરવાળા તો અનુભવી હતા. અમને ઓળખતા હતા (જે રીતે ન ઓળખવા જોઈએ એ રીતે.) તેથી જેવા અમે ઘરમાં પ્રવેશ્યા કે બહેન એકલાં જ ! ભાઈ વિશે પૂછતાં જણાવ્યું કે તેઓ બહાર ગયા છે તેથી બહેનને આમંત્રણ કાર્ડ આપ્યું. પછી ફાળા વિશે ચર્ચા કરી. ત્યાં રસોડામાંથી એક વાસણ પડવાનો અવાજ આવ્યો. અમે રસોડા તરફ નજર ખેંચી કે તરત જ બહેન બોલ્યાં, ‘એ તો મીંદડો છે મીંદડો (બિલાડો). હમણાં બહુ હરાડો થઈ ગયો છે.’ પણ અમારો એક બાજનજર કાર્યકર દરેક ઘેર જાય ત્યારે આખા રસોડાનું દર્શન થઈ શકે એવા ‘કિચન પોઈન્ટ’ પર જ બેસે. અહીં તે રહસ્ય પામી ગયેલો. ફરી અમને આંચકો લાગ્યો કે વર્ષમાં એક વાર ફાળાનું નામ પડે ત્યાં માણસ મરીને મીંદડા થઈ જાય તે સમાજનાં વિકાસ મંડળો વિકાસ કેવી રીતે કરી શકે ? ગાયો વગરના ગાયો માટે ફાળો ઊઘરાવી જાય છે. પણ અમારે એવું નહોતું. અહીં તો મંડળ ફાળો કરી વિદ્યાર્થીઓને ઈનામ વિતરણ કરતું. ઉપરાંત આખા કુટુંબને ભોજનની તક આપતું. જેથી રખેને કોઈને એમ થાય કે ફાળામાં વધુ પૈસા અપાઈ ગયા છે તો વસૂલ કરવાની તક હાથવગી રહેતી.

આમ ઘણી જગ્યાએ અમે કાર્ડ આપીને ‘ફાળો’ શબ્દ ઉચ્ચારીએ કે ઘરધણી છાપું વાંચવા માંડે. ગઈ કાલનું હોય તોય ! પછી છાપામાં મોં રાખીને સ્વબચાવમાં ‘શક્તિ એવી ભક્તિ’ સૂત્ર ફટકારે. પછી ‘એકસો એક’ લખાવે. તે એકસો એકમાં કુલ અગિયાર જણ જમવા આવે. ભોજન સમારંભ વખતે બુફેની લાઈનમાં શાક માર્કેટમાં ખૂંટિયો (આખલો) ઘૂસી જાય એમ વચ્ચે ઘૂસી જાય. વળી માથાદીઠ સાત સાત લાડવાની ‘શક્તિ’ ધરાવતા હોય છતાં તેના પ્રમાણમાં ‘ભક્તિ’ ન હોય. આવી ભક્તિને કારણે અમારા વિકાસ મંડળને ઘણી વાર અશક્તિ આવી જાય છે. અમને થાય કે જો આ રીતે જ ‘શક્તિ એવી ભક્તિ’ ચાલુ રહેશે તો નજીકના ભવિષ્યમાં જ વિકાસ મંડળનો વિનાશ થશે. આમ સરવાળે પરિસ્થિતિ એ આવીને ઊભી રહેતી કે જમણવારનો ખર્ચ કાઢવા માટે મરણિયા પ્રયાસ કરીએ ત્યારે માંડ મંડપ સર્વિસ જોગા થાય.

જ્યારે આ બધાથી વિરુદ્ધ કેટલાકને કાર્ડ આપતાં જ બોલી ઊઠે, ‘લખો આપણા પાંચસો એક !’ આવા ઉત્સાહથી ફાટફાટ થતા દાતા સન્મુખ અમારા એક કટુબોલા કાર્યકરે કહેલું, ‘તમ-તમારે લખાવોને પાંચ હજાર એક, પાંચસોમાં શું ! તમારે તો લખાવવા જ છેને !’ કાર્યકરનાં આવાં સાચાં વચનોથી તે ‘લખાવ દાતા’ને ખોટું લાગેલું. તેમણે સમાજમાં બળાપો વ્યકત કરતાં કહેલું, ‘જે લખાવશે તે ક્યારેક આપશે. લખ્યું વંચાય.’ આમ કેટલાક એવા ઉત્સાહી હોય છે કે જેમની પાસે ઉત્સાહ સિવાય બીજું કાંઈ હોતું નથી. એવા એક ઉત્સાહીએ કહ્યું, ‘લખો અમારા પાંચ હજાર એક.’ જેની સાથેના વહેવારમાં હંમેશાં સામેવાળાએ જ મૂંઝાવું પડે તે મુજબ અમે મૂંઝાયા ને કહ્યું, ‘પણ તમારા પાંચ હજાર એક…..?!’ ઉત્સાહીએ કહ્યું, ‘લખો તમતમારે. રામના નામે પથરા તરે, શું ? આ ફાળો તમારે મોટાઓને બતાવવા થાય કે જુઓ આવા નાના માણસો પાંચ-પાંચ હજાર લખાવે છે માટે તમારે તો પાંચથી ઓછા ચાલે જ નહિ.’ આવી રીતે કેટલાક સમાજ માટે ‘માત્ર ઉદાહરણરૂપ’ બનવા તૈયાર હોય છે. આવાં ઉદાહરણો જૂના ચોપડામાં પણ જોવા મળે છે. તેમાંથી કેટલાક પ્રેરણા લે છે. અમે એક નવી યોજના વિચારેલી જે અમે કાર્ડ આપતા ત્યારે કહેતા કે જો પાંચસો કુટુંબો સમાજ માટે દરરોજ એક રૂપિયો આપે તો વિકાસ મંડળ હજુ વધુ સારાં કાર્યો કરી શકે. આ વાત સાંભળી વડીલો ફાળાનો ચોપડો હળવેથી એક બાજુ હડસેલી એક રૂપિયાવાળી યોજના વિશે ઘણી બધી સલાહ આપતા. અંતે કહેતા, ‘દશેક વર્ષ પહેલાં આવી યોજના શરૂ થઈ હતી જે બંધ થઈ ગઈ.’ ત્યારે અમારો આત્મા બોલી ઊઠતો, ‘બંધ જ થઈ જાયને. ત્યારે પણ એક રૂપિયાને બદલે સલાહો જ મળતી. ભરપૂર પ્રોત્સાહન મળતું પણ જે રૂપિયો જોઈતો હોય તે કોઈ રીતે ન મળતો. આમ મોટા ભાગનાં ઘરો સ્નેહમિલન માટે (-કે જેમાં ભોજન સમારંભ પણ હોય છે) ઉત્સાહ દાખવતાં. પણ ‘ફાળો’ શબ્દ સાંભળીને ફફડાટ વ્યાપી જતો તેથી આવી પરિસ્થિતિમાં દર વર્ષે અમે ‘સ્નેહમિલનનો આ છેલ્લો કાર્યક્રમ છે’ એવું ધારીને નીકળતા- છતાં અમારું વિકાસ મંડળ છેલ્લાં દસ વર્ષથી ભારત સરકારની જેમ ટેકે ટકી રહ્યું છે. એ જ મોટું આશ્ચર્ય છે. તેથી જ પેલો દુહો યાદ આવી જાય છે કે….

કોઈને ખેતર વાડીઓ, કોઈને ગામ ગરાસ;
આકાશી રોજી ઊતરે, નકળંક દેવી દાસ.

આમ, અમારું વિકાસ મંડળ આ રીતે ચાલે છે. ‘ચાલે છે’ એ મહત્વનું છે તેથી જ અમે કારણો શોધવાની કડાકૂટ કરતા નથી.